« آسیاب های آب » در ایراج

در حدود 50 سال پیش در ایراج سه آسیاب آب وجود داشته است :
1- آسیاب بالا که در زیر خانه مرحوم علی یگانه ( علی قربانعلی ) واقع بوده و  هم اکنون بقایای تنوره و مخروبه های محل آسیاب وجود دارد .
2- آسیاب میان که بالای سنگ نیمروز ، نزدیک باغ سرو ، بالای باغ  مرحوم علی اکبر مسعود  ( اکبر قربانعلی ) واقع بوده و هم اکنون فقط تنوره آن در باغ آقای مسعود خدایی باقی مانده است .
(( سنگ نیم روز : سنگی معروف بوده نزدیک باغ سرو که در آبیاری قدیم وقتی آفتاب به آن سنگ می افتاد ، ظهر محسوب می شد. ))
3- آسیاب پایین که در محل " دم باغ عنابی" و قسمت " در آسیو " واقع شده بود و هم اکنون تنوره و خرابه های آسیاب وجود دارد .

نحوه کار آسیاب

دو قطعه سنگ پهن گرد ( لَخت ) که وسط آنها سوراخ بوده روی هم قرار می گرفت و از درون سوراخها یک میله به زمین وصل بود . زیر لَختها جسم پره داری به میله وصل بود که وقتی آب از پایین ترین قسمت تنوره با فشار  به این جسم پره دار می پاشید    پره ها و در نتیجه سنگهای آسیاب را به حرکت در می آورد که از گلوگاه وسط لخت بالایی غلّات را به تدریج و از طریق یک دلو سوراخ که در بالای لخت آویزان بود  می ریختند به نحوی که غلات  از طریق سوراخها بین دو قطعه لخت بریزد که با گردش سنگ ، گندم ، جو و غلات آرد می شد و از زیر لخت بیرون آمده وارد ظرفی به نام خُم می شد ؛ با این توضیح که سر میله که روی زمین قرار داشت روی یک سنگ پهن خیلی محکم به نام " سنگ آتش برق " قرار می گرفت تا سنگ به مرور بر اثر فشار میله ساییده نشود .
ناگفته نماند که برای بلغور کردن نیز چوبی در زیر لخت رویی تعبیه شده بود که لخت را مقداری بالا می آورد تا به اصطلاح  آسیاب سبک گردد و گندم آرد نشود و بلغور درست شود . 
این آسیابها عموماً دارای سه اتاق بوده ؛ یکی محل آرد کردن غلات ، یکی برای نشیمن و دیگری جهت انبار غلات  و آرد .

متصدیان آسیابها

آسیاب بالا :  مرحومان حاج میرزا علی زاهد و رمضانعلی زاهد
آسیاب میان : مرحوم ابراهیم ثابتی ( کربلایی ابراهیم )
آسیاب پایین : حاج غلامرضا زاهد و مرحوم کربلایی محمد نجفی ( در زمانهای قدیمتر – حدود 70 سال پیش – مرحوم کربلایی میرزا حسین محتشم )

اجرت

به ازای آرد یا بلغور کردن  هر یک من ( شش کیلو ) غلات ، دو سیر ( تقریبا ً ربع کیلو ) بابت اجرت و دستمزد به شرکای آسیاب تعلق می گرفت که به این اجرت " تازه "       می گفتند .
از روستاهای بازیاب ، هجرگ ، حسین آباد ، هفتومان ، اردیب ، خنج و آبگرم  گندم ، جو  و غلات جهت آسیاب کردن به ایراج آورده می شد .
... کم کم در حدود 45 سال پیش آسیاب های آبی از رونق افتاد و فراموش شد و  اولین آسیاب موتور توسط امامقلی ثابتی ( اردیبی ) به ایراج آورده شد که پس از آن کربلایی ابراهیم ثابتی ( متصدی آسیاب میان ) دومین آسیاب موتور را به ایراج آورد و سپس  آقای جمشید نجفی و مرحوم حاج محمد عشقی نیز  آسیاب های  موتور را به ایراج آوردند .
هم اکنون نیز آسیاب های برقی  آقایان جمشید نجفی و حاج حبیب ثابتی در ایراج دایر و فعال می باشد .

اباذر نجفی

 

 

مطالب مرتبط